Аудит және инспекция рәсімдері

1) Неге iGaming аудиті қажет

Аудит - бұл өнiм мен операциялардың лицензиялар, заң, стандарттар және iшкi саясат талаптарына сәйкестiгiн жүйелi тексеру.
Мақсаттары: реттеушілік және қаржылық тәуекелдерді төмендету, ойындардың/төлемдердің/деректердің адалдығын дәлелдеу, комплаенс процестері мен мәдениетін жақсарту.

2) Тексерулердің таксономиясы (не және кім)

3) Аудит саласы (scope)

Ойындар: RNG, RTP, нұсқаларын бақылау, өзгермейтін логтар.
Төлемдер: бағдар, қайтарымдар, chargeback, Net Loss, лимиттер.
KYC/AML: рәсімдер, санкциялар тізімі/РЕР, кейстер және SAR/STR.
Responsible Gaming: лимиттер, тайм-ауттар, өзін-өзі жою, Reality Checks.
Privacy/GDPR/CCPA/LGPD: DPIA, өңдеу негіздері, сақтау мерзімі, субъектілердің құқықтары.
Қауіпсіздік/АТ: RBAC/ABAC, SoD, журналдау, CI/CD, құпиялар, DR/BCP.
Маркетинг/CRM/Аффилиаттар: suppression, келісімдер, шарттық тыйым салулар.

4) Стандарттар және әдістемелік база

ISO 19011 - аудит және жүргізу қағидаттары (жоспарлау → есеп → follow-up).
ISO/IEC 27001/27701 - қауіпсіздікті/құпиялылықты басқару (бақылау шаралары).
PCI DSS - егер PAN/карталарды өңдесеңіз.
GLI-11/19, ISO/IEC 17025 - тест зертханаларымен байланыста.
«Қорғаудың үш желісінің» шеңберлері - 1) процестердің иелері; 2) тәуекел/комплаенс; 3) тәуелсіз аудит.

5) Аудиттің өмірлік циклі

1. Жоспарлау: scope/критерийлерін анықтау, тәуекелдер картасы, артефактілер тізімі, NDA және қолжетімділік.
2. Далалық жұмыстар: сұхбат, walkthrough, бақылау тесттері, іріктемелер, логтар/жүйелер инспекциясы.
3. Шоғырландыру: фактілерді тіркеу, сәйкессіздік рейтингі (High/Med/Low), есеп жобасы.
4. Есеп: қорытындылар, дәлелдемелер, ұсынымдар, жою мерзімдері.
5. CAPA (Corrective and Preventive Actions): түзетулер және қайталануларды болдырмау жоспары.
6. Follow-up: CAPA орындауды тексеру, тармақтарды жабу.

6) Дәлелдемелер мен іріктемелер

Дәлелдер (evidence): саясат/рәсімдер (соңғы нұсқалар), баптаулардың скриншоттары, журналдарды түсіру (WORM), билдтердің хэш-сомалары, change-менеджмент тикеттері, оқыту актілері, тосын оқиғалар хаттамалары, DPIA, келісім тізілімдері, AML/RG есептері.

• RNG/RTP - статистикалық іріктемелер ≥ 10 ⁶ нәтижелер (немесе келісілген көлем/кезең).
• KYC/AML - 60-100 кейстерді кездейсоқ таңдау/көздерге дейін трассалау кезеңі.
• Privacy - субъектілердің 20-50 сұрауы (DSAR), SLA және жауаптардың толықтығын тексеру.
• Payments - сценарийдегі 100-200 транзакция (депозит/ақша шығару/chargeback/бонус).
• RG - 50-100 кейс лимиттер/тайм-ауттар/өздігінен алып тастаулар + suppression-журналдар.

Сақтау тізбегі (chain of custody): көзді, уақытты белгілеу, тұтастығын бақылау (хэштер, қолтаңбалар).

7) Сәйкессіздік рейтингтері және CAPA

CAPA-шаблон: проблеманы сипаттау → түбір себебі → әрекеттер (түзету/алдын алу) → иесі → мерзімі → KPI әсері → evidence жабу.

8) RACI (рөлдер мен жауапкершілік)

9) Аудитке дайындықтың чек-парағы

Құжаттар мен саясаттар

• Саясаттар мен рәсімдер нұсқаларының тіркелімі (иелерімен/күндерімен).
• DPIA/Records of Processing/деректердің ретеншн-матрицасы.
• RG/KYC/AML/Privacy/Incident/Change/Access/Logging саясаты.

Техникалық артефактілер

• WORM-логтар қоймасы (ойындар/төлемдер/рұқсаттар/өзгерістер).
• CI/CD-артефактілері: SBOM, билд хэштері, қолтаңбалар, release notes.
• RBAC/ABAC тізілімі, SoD-бақылау, қол жеткізу нәтижелері.
• DR/BCP жоспарлары мен оқу-жаттығу нәтижелері.

Операциялар

• Тренингтер мен персоналды аттестаттау тізілімі (RG/AML/Privacy).
• Оқиғалар және пост-моремалар журналы.
• SLA бар деректер субъектілерінің сұрау тізілімі (DSAR).

10) Playbook: жергілікті инспекция (onsite) және қашықтан (remote)

1. Брифинг, күн тәртібі мен маршрутты келісу.

2. Жұмыс орындарының/серверлік (егер қолданылатын болса) тур, физикалық тексеріс. шаралар.

3. Сұхбат + live-demo бақылау, прод/репликадан іріктемелер.

4. Күнделікті wrap-up, алдын ала кері байланыс.

• read-only панеліне/дашбордтарына қатынау, қорғалған файлдар алмасу, сессияларды жазу, уақыт-boxed слоттары.
• Артефакттарды алдын ала жүктеу, ойнату скрипттері.

• Бірыңғай байланыс нүктесі, сұрау салулардың трекингі (ticketing), дәлелдемелерді ұсыну бойынша SLA (әдетте T + 1/T + 2 жұмыс күні).

11) Арнайы сценарийлер: «dawn raid» және жоспардан тыс тексерулер

Дайындығы: құқықтық бриф, контактілер тізімі (Legal/Compliance), аудиторды сүйемелдеу ережелері, деректерді жоюға/өзгертуге тыйым салу (legal hold).
Рәсім: мандатты/куәліктерді тексеру, алынатын деректердің көшірмелерін тіркеу, Legal болуы, тұтастық журналдарының көшірмелері.
Кейін: ішкі тергеу, коммуникация, борт/серіктестер, CAPA.

12) Комплаенс-деректер және бақылау архитектурасы

Compliance Data Lake: орталықтандырылған есептер, логтар, сертификаттар, DPIA, метриктер қоймасы.
GRC-платформа: тәуекелдер, бақылаулар, аудиттер және CAPA тізілімі, қайта сертификаттау күнтізбесі.
Audit API/Regulator Portal: сыртқы аудиторлар/реттегіштер үшін басқарылатын қолжетімділік.
Иммутабельділік: WORM/объектілік сақтау орны, Merkle-хэш тізбегі.
Дашбордтар: RTP-дрейф, Self-Exclusion suppression accuracy, Time-to-Enforce лимиттері, KYC SLA.

13) Аудиттің жетілу өлшемдері (SLO/KPI)

14) Аудитор есебінің үлгісі (құрылымы)

1. Басшының түйіндемесі (Executive Summary).
2. Саласы мен өлшемдері.
3. Әдіснама және іріктеу.
4. Байқаулар/сәйкессіздіктер (дәлелдемелерге сілтемелермен).
5. Тәуекелді бағалау және басымдықтар.
6. CAPA ұсынымдары мен жоспары (келісілген мерзімдер/иелері).
7. Қосымшалар: артефактілер, журналдар, хэштер, скриншоттар, сұхбат тізілімі.

15) Жиі қателер және оларды болдырмау

Өзекті емес саясаттар/нұсқалар → орталықтандырылған тіркелім, ескертулер.
Жоқ WORM/сақтау тізбегі → фактілерді дәлелдеуге болмайды; иммутабельділікті енгізіңіз.
Әлсіз SoD/RBAC → тоқсандық қол жетімділік және журналдар.
CAPA-пәнінің жоқтығы → иелері/мерзімдері/жабылу дәлелдері.
Деректердің сәйкес келмеуі (RTP/есептер/каталог) → автоматты салыстыру және алерта.
Инспекцияға ad-hoc реакциясы → playbook және жаттығулар (table-top).

16) Енгізу жол картасы (6 қадам)

1. Саясат және әдістеме: аудит стандартын, тәуекелдер шкаласын, есеп форматтарын қабылдау.
2. Бақылау мүкәммалы: процестер мен домендер бойынша бақылау картасы.
3. Дәлелдемелер архитектурасы: WORM, Compliance Data Lake, Audit API.
4. GRC & күнтізбе: аудиттер/қайта сертификаттау кестесі, CAPA тізілімі.
5. Оқыту/жаттығу: рөлдік жаттығулар, «dawn raid» симуляциялар, table-top.
6. Үздіксіз жақсарту: өлшемдер мониторингі, ретроспективалар, қайталама findings төмендеуі.

Жиынтық

Аудит және инспекция процедуралары - бұл бір реттік оқиғалар емес, дәлелденетін сәйкестіктің тұрақты контуры: айқын scope, сапалық дәлелдемелер, CAPA тәртібі, иммутабельді логтар, реттеушінің сапарларына дайындық және мөлдір метриктер. Мұндай тәсіл тәуекелдерді төмендетеді, лицензияларды нығайтады және өнім мен брендтің тұрақтылығын арттырады.